Amsterdam is groter dan Kalver-, Kinker- en Koestraat

Leestijd: 5 ½ minuut

Hij is planoloog, demograaf en stadsonderzoeker, maar Vincent Kompier is vooral bekend geworden door zijn 'kladblog', waarop hij sinds 2008 over de stedelijke fenomenen en ontwikkeling van Berlijn bericht. Ook is hij co-auteur van het boek Berlijn voor Gevorderden. We spraken met Vincent over de Ring A10 en de Berliner Stadtring.

Onderwerpen

Onlangs heb je onderzoek gedaan in Nieuw-West. Hoe kwam de Ring daarin naar voren?

Voor (voormalig) wethouder Paulus de Wildt van Amsterdam Nieuw-West heb ik in januari 2014 een aantal gesprekken gehouden met betrokkenen die als onderwerp hadden: ‘zijn we nog goed bezig met de stedelijke vernieuwing in Nieuw-West?”. Uiteraard is de Ring, en de vermeende scheidende werking ervan, aan de orde geweest. Opvallend om te horen, want zo ervaar ik dat zelf ook, is dat de zone tussen de Ring A10 en de Ringspoorbaan als opvulzone werd benoemd. Veel instellingen die niet meer binnen de ring pasten zoals grote scholen en kantoren zijn in de loop der tijd dit gebied terecht gekomen. Daarmee is het een zeer gemend, maar ook wat rommelig gebied geworden, waar klein naast groot en superlokaal naast mondiaal staat. En daarmee is het een van de interessante zones van Amsterdam, interessanter dan de Zuidas langs de ring, die het vooral van kantoren en wonen moet hebben in maar één segment en klasse, namelijk: hoog.

Je hebt lange tijd in Berlijn gewoond, doet er onderzoek en schrijft over de stad. Berlijn heeft met de BAB10 ook een ringweg. Kun je iets vertellen over die ring, en is de Berlijnse ringweg net zo aanwezig in de beleving van en discussie over de stad als in Amsterdam?

Berlijn kent eigenlijk twee ringwegen, die in verschillende tijden zijn aangelegd. De enige ‘echte’ ringweg, want: rondlopend is de BAB10, die op zo’n 30 kilometer van Alexanderplatz afligt. Deze ringweg is tussen 1936 en 1939 aangelegd, in het kader van de plan van de Nationaal-Socialisten om Berlijn flink uit te breiden. Deze ring is een van de weinige daadwerkelijk gerealiseerde (megalomane) plannen van Hitlers’ huisarchitect Albert Speer. Deze ver weggelegen ring zou mooi aangeven hoe groot “Reichshauptstadt Germania” zou worden. Want zo wilden Hitler en Speer de Berlijnse hoofdstad gaan noemen. Het Generalbebauungsplan van 1939 wilde daar nog vier autoringen binnen de bestaande stad aan toevoegen. Deze zijn echter nooit goed gerealiseerd, omdat de Tweede Wereldoorlog roet in het eten gooide. Lang was de BAB10 de langste ringweg ter wereld, en is qua grootte en afstand tot de stad vergelijkbaar met de M25 Motorway rondom Londen. Nog steeds is deze ringweg BAB10 met zijn 196 kilometer de langste ringweg van Europa. Maar door de afstand tot de stad rijdt amper een Berlijner over deze autosnelweg.

De tweede Berlijnse ring, officieel “Bundesautobahn 100” wordt in de volksmond “Berliner Stadtring” genoemd. Maar dat is geen ringweg in de klassieke zin, want hij ligt weliswaar dwars door West-Berlijn, maar houdt bij de voormalige grens tussen oost en west op. De West-Berlijnse binnenstadsring lijkt daardoor eerder op een hoefijzer dan op een ring. Want waar West-Berlijn vanaf de jaren vijftig deze autosnelweg wordt aangelegd, gebruikte Oost-Berlijn de bestaande wegen in de stad om als ringweg te functioneren. Groot verschil met andere wegen in Oost-Berlijn is dat je op deze wegen 70 kilometer per uur mocht rijden, binnen de bebouwde kom. Dit om de doorstroom te bevorderen. Deze halfaffe ring is door zijn verloop dwars door de stad het meest met de Amsterdamse Ring A10 te vergelijken, ondanks dat deze niet af is.

Wat zijn volgens jou de opvallendste overeenkomsten en verschillen tussen de A10 en de BAB100?

Zowel de Ring A10 als de Berliner Stadtring snijden brutaal als een mes dwars door de bestaande stad heen. Het effect daarvan verschilt per stuk ring, net als bij de A10, want recent aangelegde delen van de Berliner Stadtring zijn grotendeels in tunnels gelegd zodat je er op straatniveau nauwelijks iets van merkt. Groot verschil tussen de twee ringen is dat in Berlijn ondanks dat de ring door de stad snijdt, de stad aan de buitenkant van de ring gewoon doorgaat. Dat is vooral goed te zien rondom de Bundesplatz in het zuidelijke deel van de ring. Ook de Berlijnse ring loopt voor een deel parallel met een spoorlijn; de Berliner S-Bahnring. Deze ring is wel rond en ligt als een ring –gek genoeg in de vorm van een labradorkop- door de stad

Een ander groot verschil tussen de Berliner Stadtring en de A10 is dat bij laatstgenoemde het verwijssysteem een tijd lang volstrekte abracadabra was. Gezinnen die Amsterdam wilden bezoeken dienden aan de keukentafel eerst alle postcodes van Amsterdam uit het hoofd te leren. Want alle toegangswegen vanaf de ring A10 naar de stad toe waren alleen met een -S- met vervolgens een postcodegetal – 112 – aangeduid. Een op papier waarschijnlijk waanzinnig logisch en wiskundig bedacht systeem maar in de praktijk werkte het voor geen meter. Inmiddels is dat veranderd. Op de Berlijnse ring heet de afrit naar de straat waarop de afrit uitkomt.

Bijzonder aan de Berlijnse ring ten opzichte van de Amsterdamse is dat de gebouwen langs de Berlijnse ring ietwat spectaculairder zijn dan in Amsterdam. Zo is in 1979 het ICC geopend, dat pal langs de ring in Charlottenburg staat. Dit internationale congrescentrum ziet er door de bijzondere architectuur uit alsof er een ruimteschip is neergedaald waar ieder moment astronauten uit het dak kunnen komen klimmen. In Berlijn werd door middel van architectuur de tweedeling tussen west- en Oost-Berlijn extra aangescherpt. Dat is daar goed te zien.

Je was aanwezig bij het debat 'In de ban van de ring: een tweedeling in Amsterdam?', eerder dit jaar in Pakhuis de Zwijger. In hoeverre vind je de het aanwijzen van de A10 als stedelijke scheiding terecht?

De discussie “binnen-buiten-ring” speelt in Berlijn eveneens, behalve dat hiervoor de spoorring, de S-Bahnring wordt aangeduid. De discussie lijkt op elkaar want ook in Berlijn gaat het erom dat de ring in toenemende mate scheidslijn tussen welvarend en wit binnen en arm en buitenlands buiten de ring aan het worden is.

In Amsterdam is bouwkundig zeker een verschil tussen binnen en buiten de ring, vooral in West en Zuid. Maar voor Oost en Noord geldt dat in ieder geval niet. Die binnen-buiten-de ringdiscussie is vooral een probleem voor mensen binnen de ring, die te bang en/of lui zijn om eens buiten de ring te gaan kijken om te zien dat Amsterdam groter is dan Kalver- Kinker- en Koestraat.

Ik heb niet zo’n heilig geloof in het uitbouwen van stadsstraten van de binnenstad richting de ring. Dat idee gaat uit van dat wat buiten de ring ligt niet goed is, en daar ben ik het grotendeels niet mee eens. Eerder geloof ik in het ‘omprogrammeren’ van de ring, en wat er op en omheen gebeurt.

Ik ervaar dat de ring zelf veel te weinig met de stad is geïntegreerd. Dat wil zeggen: het is zowel fysiek als juridisch een behoorlijk autonoom element in de stad. Er hoeven van mij echt geen 19e eeuwse kroonlantarens te worden neergezet, maar iets meer respect voor de stad zou de ring wel mogen hebben. Fysieke aanpassing is financieel niet mogelijk, maar ‘mentale’ verandering van de ring ten opzichte van de stad zou goed zijn. Daar werkt de Week van de Stad natuurlijk al stimulerend bij.

Ik pleit al een tijdje voor de Ringpicknick op de Ring A10-west, naar de grote picknick die op de A 40 in het Ruhrgebied in 2010 is gehouden en een groot succes was; men verwachtte circa twee maar er kwamen drie miljoen mensen picknicken. Zo’n picknick, waarbij iedereen van buiten en binnen de ring zijn ei kwijt kan, zou weleens heel stimulerend kunnen werken op het verdwijnen van het idee dat de ring een grote (mentale) scheidslijn is.

Overigens hebben studenten aan de TU-Berlin een fantastische online Ringkaart gemaakt: www.ringbahn.com. Die is weliswaar van de S-Bahnring, waarbij ieder station historisch beschreven is, maar ook met verhalen over wat je allemaal langs de ring ziet. Ook is er onlangs van het hele Berlijnse U-Bahnnet (metronet) een kaart gemaakt, waarbij de stationsnamen zijn vervangen door de beste bars, clubs en restaurants in de omgeving van het betreffende station. Wellicht een idee om een dergelijke kaart voor de Ring A10 te maken, waarbij per afslag is aangegeven waar de beste plekken om te eten, drinken en dansen zijn. Dit als tegenwicht tegen de tegenwoordig totaal op de fietser gerichte Amsterdamse binnenstad.

Filter op onderwerp