Dick en Rietje
Het boek

Project: Groot-Amsterdam (2019-2022)

Leestijd: 9 minuten

Over het dagelijks leven in Groot-Amsterdam is niet alleen een video-podcast gemaakt, maar ook een boek dat u gratis kunt downloaden.

Download artikel als .pdf →

Onderwerpen

Een korte introductie van de hoofdpersonen, plus een sociologische beschouwing van Linda van de Kamp.

Dick en Rietje

Ik zal mijn Amsterdam nooit willen ruilen,
en in geen enk’le stad gelukkig zijn.
Voor mij is Amsterdam waar ik wil leven,
de Kalverstraat, de Dam, het Rembrandtplein.

Zo begint het refrein van een van de krakers van het Zwanenkoor, waarvan Dick en Rietje al zo ongeveer vanaf de oprichting lid zijn. In klederdracht – wit, rood en zwart – bezingen ze de schoonheid van hun geboortestad en dan vooral van de Jordaan. Het is onvervalst sentiment, want Dick en Riekje komen net als de meeste leden van het koor uit de binnenstad: hij is geboren in de Valkenburgerstraat, zij komt uit de Jordaan. Ze zingen trouwens ook nog in een kleiner ensemble: Jordaans Fabricaat. Hoe Amsterdams ze ook zijn, de binnenstad speelt nog maar een bescheiden rol in hun leven. Op de man en vrouw af gevraagd, komt de Jordaan op dezelfde plaats als Krommenie. Ruim een derde van hun leven speelt zich in het Amsterdam buiten de Ring A10 af, en minstens nog eens een derde in de regio en dan met name het deel ten noorden van het IJ.

Hun belangrijkste plek is de Cuyp, Dick staat daar al bijna heel zijn leven vijf dagen in de week met badjassen en handdoeken, sinds de opkomst van Airbnb verkoopt hij ook kussens en dekbedovertrekken aan mensen die hun huizen verhuren. Vroeger hielp Rietje mee op de markt en dat maakt de Cuyp tot constante factor in hun leven, veel stabieler dan hun woonplaats. Op de tweede plaats – alhoewel Rietje dat eigenlijk liever op een gedeelde eerste plaats had willen zien staan – komt Slotervaart. Daar zijn ze begin jaren negentig vanuit de Bijlmer, waar hun twee zoons zijn opgegroeid, naartoe verhuisd. En de derde plaats is voor De Kikker in Waterland, waar Rietje al sinds haar tiende komt, toen haar ouders daar illegaal begonnen te kamperen. Pas dertien jaar geleden is het parkje met 44 chalets, huisjes en caravans gelegaliseerd. Inmiddels doet ook hier de veryupping haar intrede: de laatste nieuwkomers zijn een schrijfster, een yogalerares en een gezin waarvan de moeder ceremonies organiseert en de vader een reclamebureau heeft. De oudgedienden vinden het prima: het parkje begon te vergrijzen en kon wel wat reuring gebruiken. En dat hun optrekjes meer waard worden is mooi meegenomen. De Jordaan moet genoegen nemen met een gedeelde vierde plaats: de geboortegrond van Rietje is net zo belangrijk als Krommenie, de woonplaats van hun oudste zoon Dennis. Rietje staat er graag langs de lijn als haar kleindochter Shanou thuis voetbalt. Dat maakt Krommenie voor haar net iets belangrijker dan Purmerend, waar hun jongste zoon woont. Misschien wel de verrassendste plek die op hun lijstje opduikt is Muiderberg, waar kapster Dee zit, die ze nog kennen uit de Jordaan. Toen de kapster haar salon verhuisde bleef niet alleen Rietjes zus haar trouw, ook Rietjes buren uit Slotervaart rijden bijna dertig kilometer om zich daar te laten knippen. Relatie gaat dus boven locatie.

Jan en Bep

Jan en Bep zijn net als Rietje geboren en getogen in de Egelantiersstraat, inmiddels zijn ze 54 jaar getrouwd. Als kinderen brachten Bep en Rietje al hele zomers door op De Kikker. Met het hele gezin gingen ze met de bus vanuit de Jordaan naar Ransdorp, het laatste stuk naar de Kikker liepen ze. Hun vaders gingen ’s ochtends op de fiets of brommer naar hun werk in de stad. Zo gezien is er niet veel veranderd: ook nu betrekken Jan en Bep in mei hun chalet, om eind september terug te keren naar hun woning in de stad. Alleen hoeven ze nu niet meer zo ver: sinds twintig jaar wonen ze in Noord, op nog geen kwartier fietsen van De Kikker. Toch gaan ze meestal met de auto, zoals ze eigenlijk bijna alles met de auto doen, alleen naar het centrum pakken ze sinds de opening in 2018 de metro.

Joey

Joey is in Purmerend geboren, maar op zijn tweede verhuisde hij met zijn ouders, die allebei uit Amsterdam komen, naar Krommenie-Noord. Zij hoorden bij de eerste bewoners van nieuwbouwwijk Willis. Met zijn boot vaart Joey in een halfuurtje naar het Alkmaardermeer. Zijn scooter gebruikt hij om naar het strand van Castricum te gaan, maar vooral om vrienden te bezoeken in Graft, Uitgeest en Purmerend. Het liefst zou hij in Amsterdam wonen, bij voorkeur in het centrum: mooie woningen, het uitgaansleven om de hoek, veel jongeren. Maar Slotervaart, waar opa Dick en oma Rietje wonen? Nee, eigenlijk niet. Als hij niet binnen de ring kan wonen, dan blijft hij net zo lief in Krommenie, waar hij alles kent. Joey volgt een opleiding Facilitaire Dienstverlening en heeft een bijbaantje bij Tang Wok Express aan het Rosariumplein in Krommenie. Sporten doet hij bij Basic-Fit in Assendelft.

Lex

Ook Lex is een Jordanees, hij is geboren in de Palmdwarsstraat. Lang woonde hij in Bos en Lommer, maar toen zijn vrouw twaalf jaar geleden overleed, kwam hij in aanmerking voor een woning aan het Hofje van Brienen, een achttiende-eeuws sociale-woningbouwproject aan de Prinsengracht, en zo keerde hij terug naar de binnenstad. Na de verhuizing gaf hij zijn auto aan zijn dochter en sindsdien doet hij alles te voet, per fiets of met het openbaar vervoer. Dat vindt hij, een beetje tot zijn eigen verbazing, heerlijk.

Frank en Ria

Frank en Ria wonen al bijna dertig jaar in Slotervaart. Vanaf het begin hadden ze een klik met Dick en Rietje, hun buren op nummer 10. Ze komen regelmatig bij elkaar over de vloer en helpen elkaar met praktische zaken. Zo leent Frank de bestelwagen van Dick als hij met zijn vrouw naar een rommelmarkt gaat om spullen te verkopen. Vroeger sportten Frank en Dick ook samen. De voorgevels hebben ze zo op elkaar afgestemd dat het wel één huis lijkt. Om de symmetrie compleet te maken, staat het gezamenlijke bankje precies in het midden. Alleen de gans ontbreekt bij Dick en Rietje.

Gitta

De wooncarrière van Gitta is omgekeerd aan die van veel Amsterdammers: ze is geboren en getogen in Purmerend, woonde lang in het Noord-Hollandse dorp Abbekerk en verhuisde toen naar Amsterdam. Hier staat ze voor haar woning aan de Veemkade. Gitta bouwde de notenkraam uit tot een bloeiend bedrijf, dat zelf noten brandt en verpakt. De productie staat onder leiding van dochter Patricia en haar man Andy en oudgediende Nourdin. De kraam op de Cuyp blijft ook belangrijk als testlab: ze proberen er hun nieuwe producten uit.

Een sociologische blik op het dagelijkse translokale leven

Het Amsterdam van Dick en Rietje is niet louter een geografische kwestie, maar bestaat uit een netwerk van connecties en relaties die tot ver buiten de officiële gemeentegrenzen reiken. Neem bijvoorbeeld de zangkoren waarmee ze in heel Noord-Holland het Amsterdamse levenslied vertolken. Waar nieuwe, hoogopgeleide stedelingen de Jordaan nog wel eens willen conserveren, hebben Jordanezen zelf hun vleugels allang uitgeslagen: voor hen is de metropoolregio hun nieuwe ‘dorp’.

De aanwezigheid van de Amsterdamse cultuur in een plaats als Hoorn is een voorbeeld van wat sociale wetenschappers omschrijven als ‘translokaliteit’. Deze term duidt aan dat een plek, of het nu de Jordaan is of Hoorn, niet afgebakend is, geen duidelijke grens heeft en niet statisch is, maar open en verbonden met andere plekken, zowel economisch als sociaal, cultureel en historisch. De vele connecties zorgen ervoor dat een plek verschillende dimensies en ruimtelijke niveaus heeft: we zien en ervaren niet alleen de lokale fysieke plek zelf, maar ook andere plekken en culturele referenties.

Het begrip translokaliteit wordt meestal gebruikt in onderzoek naar migranten: door de relaties die de migrant onderhoudt, wordt een cultuur van elders zichtbaar op een nieuwe plek. Maar dat geldt natuurlijk niet alleen voor internationale lange-afstandsmigratie, het gaat evengoed op voor micromigratie naar omliggende plaatsen. Het is de verdienste van fotograaf Rufus de Vries dat hij door de connecties en routes van oorspronkelijke Amsterdammers te volgen, de dynamiek van het alledaagse translokale leven in de Groot-Amsterdam zichtbaar heeft gemaakt.

In feite zijn het Amsterdamse middenstanders als Dick, Rietje, Dee en Gitta die Amsterdam groter en translokaler hebben gemaakt. Dit is overigens zeker niet alleen een vrije keuze: de notenhandel van Gotjé is wegens ruimtegebrek en de stijgende huurprijzen vertrokken naar Heerhugowaard. Kapper Dee heeft de Amsterdamse klanten die ze in de Jordaan knipte, meegenomen naar haar nieuwe ruimte in Muiderberg. En het gebeurt ook andersom: mijn eigen kappers Ton, Thérèse en Angela in Amsterdam-Noord ontvangen klanten die ooit naar Purmerend, Hoorn en Zaanstad zijn verhuisd en die terug blijven komen voor een knipbeurt. De Amsterdamse middenstanders laten daarmee hun veerkracht zien: hun marktwaarde is niet alleen een kwestie van locatie en prijs, maar wordt ook gevormd door een netwerk van relaties.

IJmuidens buurtplein Amsterdamse dan stadsplein in Oost

Het translokale leven van Dick, Rietje en hun vrienden en kennissen laat zien dat de Amsterdamse verscheidenheid in sociale klasse, culturele stijl, werk, opleiding en etniciteit steeds meer in de regio te vinden is, zoals op een buurtplein in IJmuiden tijdens de kofferbakmarkt, en steeds minder op een stadsplein in bijvoorbeeld Amsterdam-Oost. Het aanbod van horeca en winkels maakt de publieke ruimtes in Amsterdam namelijk steeds meer tot plekken die alleen toegankelijk zijn voor mensen die zonder blikken of blozen vier euro neerleggen voor een kop koffie. Ook de chique inrichting van de publieke ruimte benadrukt dat het niet de bedoeling is hier zomaar wat op een bankje te hangen.

De middenklasse van kappers, politieagenten, verplegers en docenten wordt steeds meer de stad uit gedrukt. Dat maakt Amsterdam niet alleen voor zijn woningaanbod afhankelijk van de regio, maar ook voor werkgelegenheid, winkels en horeca, sportvoorzieningen en recreatie, kortom voor het hele weefsel van socio-economische en culturele diversiteit. De consequenties voor stedelijk en regionaal beleid zijn talrijk, ik noem er twee.

Ten eerste kunnen de grote vraagstukken van wonen, arbeid, zorg en duurzaamheid niet alleen lokaal worden aangepakt: het translokale schaalniveau zou moeten leiden tot overkoepelend, Groot-Amsterdams beleid. Als een bestaande woonwijk wordt gerenoveerd en bewoners noodgedwongen moeten verhuizen, om maar een voorbeeld te noemen, dan heeft dit niet alleen consequenties voor de betreffende buurt, maar ook voor de plek waar de mensen naartoe verhuizen – en in Amsterdam is dat vaak naar een plek in de regio. De stijgende woonprijzen in Amsterdam leiden tot migratie naar de regio. De gemeentes Amsterdam, Hoorn en Krommenie zijn elk te klein om voldoende voorzieningen en werkgelegenheid te bieden, samen krijgen ze dat beter voor elkaar. Dat vereist een verbetering van de regionale verkeersinfrasctructuur – waarom de Noord-Zuidlijn niet doortrekken naar Zaanstad en Purmerend?

Ten tweede moeten verbondenheid en ontmoeting op Groot-Amsterdamse schaal worden bevorderd. Eén van de speerpunten van het Amsterdamse gemeentebestuur is ‘de verbonden stad’, een leefbare stad waar iedereen zich thuis voelt. Daarbij gaat het niet alleen om verbondenheid tussen individuen, groepen en subculturen, maar ook tussen verschillende gebieden in de stad. Dat loffelijke streven zou de mensen en gebieden in de hele metropoolregio moeten gaan omvatten.

Thuis

Groot-Amsterdam is niet alleen een financieel en bestuurlijk vraagstuk, het gaat ook om een gevoel van ‘thuis’, dat door ontmoetingen en connecties ontstaat. Zie, wederom de foto’s van Rufus de Vries, die laten zien dat Rietje zich niet alleen thuisvoelt in de Jordaan en Slotervaart, maar ook in Krommenie en Hoorn en natuurlijk op De Kikker.

Het is van belang dat Groot-Amsterdam voldoende gelegenheden biedt die ontmoetingen en connecties mogelijk maken, denk aan voetbal, muziek, kunst en mode, denk ook aan buurthuizen, kerken, parken en festivals. Het gaat er niet om dat je meteen onderdeel bent van een gemeenschap, maar dat je je als buitenstaander welkom voelt op een plein, of dat nu in de Jordaan of in Purmerend ligt. Dat je, ook als je er niet woont, toch gemakkelijk een praatje aanknoopt met een onbekende, omdat je bij dezelfde kiosk een kop koffie koopt of op hetzelfde bankje om je heen zit te kijken.

Je thuis voelen vereist dat je je herkent in een van de vele culturen die zichtbaar zijn in de verscheidenheid aan horeca, kramen en winkels. Herkenning zorgt voor een gevoel van veiligheid, een noodzakelijke voorwaarde voor onderling vertrouwen in een metropoolregio met een grote diversiteit aan mensen. Wie leefbaarheid wil bevorderen heeft er daarom belang bij de publieke ruimtes zo in te richten en te programmeren dat ze mensen uitnodigen om er te verblijven. De leuke stoelen naast een fontein kunnen de trigger zijn, maar ook een rommelmarkt, een groepje voetballende jongeren, of een zangkoor dat elke voorbijganger even stil doet staan.
Ook voorzieningen als kappers, wasserettes, belhuizen en sleutelmakers bieden de mogelijkheid tot incidentele ontmoetingen, omdat je er een tijdje moet wachten in aanwezigheid van andere mensen. Die korte contacten kunnen een gevoel van familiariteit tot stand brengen, zowel met de ondernemer als met zijn klanten – zie bijvoorbeeld de kramen van Dick en van Gitta op de Albert Cuyp.

Kortom, pleinen en straten, metrohaltes en winkelcentra, voetbalvelden en festivals bieden mensen de kans om elkaar, zonder dat ze er actief voor hoeven te kiezen, tegen te komen, om kennis te maken met verschillende culturen en om zich niet alleen thuis te voelen in de Jordaan óf in Purmerend, maar in heel Groot-Amsterdam.

Meer lezen

Groot-Amsterdam

Economie / Groen / Groot-Amsterdam / Mobiliteit / Natuur / Openbare Ruimte
Hoe groot is Amsterdam?
Een animatie
Economie / Groot-Amsterdam
Dick en Rietje
Alledaags leven in Groot-Amsterdam
Groot-Amsterdam
Dick en Rietje
De video-podcast
Economie / Groot-Amsterdam / Mobiliteit / OV
Missing link
Hoe het vervoer tussen regio en stad vlot te trekken
Groot-Amsterdam / Mobiliteit / Wonen
Is er leven buiten de stad?
Jonge gezinnen over hun vertrek uit Amsterdam
Economie / Groen / Groot-Amsterdam / Mobiliteit / Natuur / Openbare Ruimte
Vier uur gaans
De menselijke maat van Groot-Amsterdam

Ook interessant

Economie / Groot-Amsterdam
Dick en Rietje
Alledaags leven in Groot-Amsterdam
Groot-Amsterdam
Dick en Rietje
De video-podcast
Economie / Groen / Groot-Amsterdam / Mobiliteit / Natuur / Openbare Ruimte
Vier uur gaans
De menselijke maat van Groot-Amsterdam